Kategori: Eski Türkçe Sözcükler

diğer bir yönden, diğer bir perspektiften.

ayrılmak.

Not: Türkiye Türkçesinde bu kökten türeyen ayrılmak vb. kelimelerde d>ḍ>y gelişimi görülmektedir.

Kelime ve türevleriyle ile ilgili en tafsilatlı açıklamalardan biri Veysi Sevinçli’ye aittir:

Bu fiilde görülen -d- fiilden fiil yapma eki bugün için canlılığını kaybetmiş Eski Türkçede birkaç kelimede [to-d- “doymak”, to-p “hep, bütün”, ḳo-d- “koymak”] görülen işlek olmayan eklerden biridir (Gabain, 2007:58). Bu gövdeden türetilen ve türevi olan bütün kelimelerde “ayırmak, farklı olmak, uzaklaşmak, değişmek ve başkalaşmak” gibi neredeyse tamamında doğrudan ya da mecazî olarak ayrılma anlamını içeren [ad- “ayrılmak,” adas- “yolunu şaşırtmak, azıtmak”, adaş- “yolunu şaşırmak, asıl yoldan ayrılmak” adın- “sarhoşluğu gitmek, ayılmak; değişmek, iyileşmek”, adır- “ayırmak”, adırt- “ayırma”, adış- “ayırmak, yaymak”, adrıl- “ayrılmak”, adna-(adına-) “değişmek, başka türlü olmak, bozulmak” gibi fiil; adruḳ (adıruḳ) “başka, diğerlerinden ayrı, farklı”, adırt “ayırma”, adnaġu (adınaġu) “başka türlü”, adırtlıġ “sarih, açık”] gibi birçok türeve şahit olmaktayız. (Hacıeminoğlu, 1991:19-20)

SEVİNÇLİ, V. (2018). “A-” FİİLİ VE TÜREVLERİ. Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (BUSBED), 8(15), 399.

başka.

Kelimenin köküyle alakalı detaylı açıklama için bk. admaḳ

Örnek Metin: (84) bahşısı inçe tép tedi.. antaġ / ((85) erser nomlayu béreyin tıdıg- / (86) -sız köŋülin in kulgak- / (87) -ın tıŋlagıl kayu kişi töz- / (88) -intin berü irig yavgan üküş / (89) y(a)vlak köŋüllüg bolsar ol adnagu- / (90) -nı ölürgeli ugrayur…

Murat Elmalı, Daśakarmapathāvadānamālā, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 2016.

başka, başka türlü.

adın bilgä biligig (Eski Uygurca Cheng weishi lun Tefsiri 133)

bk. Uzunkaya, U., & Karaayak, T. Eski Uygurca Cheng weishi lun Tefsirine Ait İki Fragman (16. Yaprak ve Başka Bir Yaprak). Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 19(2), 342.

at bakılan yer.

aygır.

Kelime ilke ilgili Serhat Özkan şu açıklamayı yapmaktadır:

aygır (a.) ‘Damızlık erkek at.’ (TTS s. 203). Eski Türkçeden başlayarak adgır olarak kullanılır. Orta Türkçede de adgır biçimi geçer. Oğuzcada aygır’a çevrildiğini görüyoruz. Eski Kıpçakçada da aygır biçimi kullanılır.

ÖZKAN, A. S. ḲIṢAṢÜ’L‐ENBİYĀ’DA HAYVAN ADLARI. Bartın Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 5(1), 127-142.

yarudı basa yıldrıḳ adġır bile tizildi erentir özin belgüle (Kutadgu Bilig 5676)

özgür.

bağlanmak.

Benzer, adaş.

Örnek: hiç bilür mü sen aŋar ataşık (Rylands Nüshası Satırarası Türkçe Kur’an Tercümesi 19:65).

Kelime ile ilgili bk. ATA, A. (2012). Rylands nüshası satırarası Türkçe Kur’an tercümesi’nde hapax.

adaş; dost.

Aysu Ata bu kelimeyi şu şekilde açıklamaktadır:

ataş kelimesi Türk dilinin ilk yazılı metinlerinden itibaren ataş, attaş, adaş, addaş olmak üzere pek çok örnekte geçmiştir (EDPT 72). Kelimedeki +dAş eki için +da+eş etimolojisini ilk defa W. Bang ileri sürmüştür (W. Bang, “Turcologische Briefe aus dem Berliner ungar. Institut”, Ungarische Jahrbücher, Bd. VII, 1927, s. 41 (3 no’lu not). Ayrıca bkz. A. Caferoğlu, “Türkçede ‘-daş’ lâhikası”, İstanbul 1929. B. Atalay, Ekler ve Kökler, Đstanbul 1941, s. 82.) A. İnan, bugün Türkiye Türkçesindeki “adaş, isimdeş” anlamının kelimenin gerçek anlamı olmadığını, tarihî Türkçelerde olduğu gibi günümüz Türk dillerinde de kelimenin “arkadaş, dost” için kullanıldığını açıklamaktadır.

ATA, A. (2012). Rylands nüshası satırarası Türkçe Kur’an tercümesi’nde hapax, s. 6.

Örnek cümle:
adaş tuttı ay toldı eḍgü kişi küsemiş atı erdi eḍgü işi (Kutadgu Bilig 502)